پارادایم مدیریت آب از سازه‌های بزرگ به سمت اکوسیستم محوری تغییر کرده است/ هوش مصنوعی، متحول‌کننده آینده آبخیزداری در مناطق خشک

آبخیزداری، نه رقیبِ سد؛ بلکه «پایه و اساس» مدیریت آب پایدار ایران در ۵۰ سال آینده
محمدعلی صلبی، عضو هیات علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان گلستان، در یک مصاحبه رادیویی، دیدگاه‌های راهبردی خود را در خصوص اولویت‌بندی راهکارهای مدیریت منابع آب کشور، به‌ویژه در مواجهه با چالش‌های اقلیمی، مطرح کرد و بر نقش محوری «آبخیزداری» در آینده تأکید نمود.
آبخیزداری؛ راهکار اصلی و مکمل در کنار سدها
صلبی با رد هرگونه تقابل مستقیم میان سدسازی و آبخیزداری، رویکرد مدرن مدیریت منابع آب را نیازمند یکپارچگی دانست. وی با اشاره به اینکه آبخیزداری «جایگزین مطلق» سدسازی نیست، تصریح کرد: «آبخیزداری باید به عنوان راهکار اصلی و مکمل در کنار سایر روش‌ها مانند مدیریت تقاضا و بازیافت آب مورد توجه قرار گیرد. رویکرد نوین، حرکت از صرفاً “ساخت سازه‌های بزرگ مهندسی” به سمت “مدیریت یکپارچه و اکوسیستم محور منابع آب” است که آبخیزداری نقش کلیدی در آن دارد.»
به گفته وی، مزیت اصلی آبخیزداری در پایداری بلندمدت نهفته است؛ زیرا این رویکرد به جای تمرکز بر مهار آب سطحی، بر تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی و حفظ خاک متمرکز است و بدین ترتیب، منابع پایه حیاتی کشور را برای نسل‌های آینده حفظ می‌کند.
کاهش سیلاب با افزایش نفوذ آب
در پاسخ به پرسشی پیرامون اثربخشی آبخیزداری در کنترل سیلاب، محمدعلی صلبی مکانیسم تأثیرگذاری این روش را تشریح کرد: «آبخیزداری در صورت اجرای صحیح، جامع و در مقیاس وسیع، یکی از مؤثرترین راهکارها برای مدیریت سیلاب است. هدف اصلی، افزایش نفوذ آب به خاک، کاهش سرعت جریان آب و ایجاد موانع طبیعی در مسیر رواناب است. این اقدامات به صورت هم‌زمان باعث کاهش قابل توجه دبی اوج سیل و حجم رواناب شده و آب را در سفره‌های زیرزمینی ذخیره می‌کنند.»
چشم‌انداز ۵۰ ساله: آبخیزداری در کانون توجه
عضو هیات علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی در مورد آینده مدیریت آب ایران با در نظر گرفتن افزایش جمعیت و تغییر اقلیم، چشم‌انداز روشنی ترسیم کرد: «در پنجاه سال آینده، پارادایم مدیریت آب کاملاً تغییر خواهد کرد؛ آبخیزداری از یک فعالیت جنبی به ابزار اصلی تغذیه مصنوعی سفره‌های زیرزمینی تبدیل می‌شود. کشوری مانند ایران که در منطقه خشک و نیمه‌خشک قرار دارد، چاره‌ای جز اتخاذ این رویکرد یکپارچه و هوشمند ندارد.»
ایشان در پایان یادآور شدند که با درس‌آموزی از ضعف عملیات گذشته و استفاده از فناوری‌های نوین مانند هوش مصنوعی، می‌توان عملیات آبخیزداری را متحول ساخت و ضمن برطرف کردن نیازهای آبی، سدهای موجود را نیز در بهره‌وری پایدار یاری رساند.